Mastodonzaur z Miedar połączył naukowców i wolontariuszy. Prof. Tomasz Sulej z Nagrodą Specjalną Przewroty od Centrum Nauki Kopernik

Dr. hab. Tomasz Sulej, prof. w Instytucie Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk (PAN), został laureatem Nagrody Specjalnej Przewroty 2026, przyznawanej przez zespół Centrum Nauki Kopernik. W ten sposób (ex aequo z dr hab. Julią Pawłowską) został uznany za jednego z pionierów nauki obywatelskiej w Koperniku.

Nauka otwarta na wszystkich

Tomasz Sulej od lat pokazuje, że nauka nie musi być zamknięta w laboratoriach ani dostępna wyłącznie dla specjalistów. Jako paleontolog bada historię życia sprzed milionów lat, ale równie ważne jest dla niego dzielenie się odkrywaniem. Łączy badania naukowe z edukacją i popularyzacją wiedzy, zapraszając do współtworzenia nauki osoby, które wcześniej mogły postrzegać ją jako niedostępną lub odległą.

– Moim marzeniem jest, żeby nasze wspólne wysiłki tutaj, w Centrum Nauki Kopernik, działania edukacyjne, Przewroty i nasze badania doprowadziły do tego, że polskie przyrodoznawstwo stanie się pełnoprawną częścią światowej nauki – mówił podczas gali wręczenia Nagrody Przewroty.

To podejście szczególnie wyraźnie widać w projekcie „Nauka ma głos”, realizowanym wspólnie z Centrum Nauki Kopernik i Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W ramach działań „Dotknij prehistorii” wolontariusze razem z naukowcami odsłaniają i oczyszczają ze skały kości mastodonzaura – pradawnego płaza, który żył około 240 milionów lat temu, odkrytego w 2023 roku. Dzięki temu własnoręcznie przyczyniają się do rozwoju nauki i wspierają zawodowców.  

Odkrycie, które może zmienić podręczniki

Historia mastodonzaura zaczęła się w Miedarach na Śląsku. To właśnie tam zespół badaczy kierowany przez prof. Tomasza Suleja i dr. Wojciecha Pawlaka odkrył niezwykłą skamieniałość. Początkowo naukowcy sądzili, że mają do czynienia z pojedynczymi elementami kości. Z czasem okazało się jednak, że znaleźli coś znacznie bardziej wyjątkowego – jeden z najlepiej zachowanych fragmentów szkieletu prapłaza na świecie.

Mastodonzaur był jednym z największych płazów w historii Ziemi. Największe osobniki osiągały nawet sześć metrów długości. Okaz odkryty w Miedarach ma około 2,5 metra długości i zachował się w niezwykle dobrym stanie. Ta wyjątkowość sprawia, że naukowcy wiążą z nim ogromne nadzieje badawcze.

Dotychczas rekonstrukcje mastodonzaurów powstawały głównie na podstawie pojedynczych kości lub niekompletnych szczątków. Znalezisko z Miedar daje szansę na zweryfikowanie obecnej wiedzy o budowie tych zwierząt, a być może także na zmianę części obowiązujących dziś rekonstrukcji przedstawiających to stworzenie.

Nauka obywatelska w praktyce

Tak cenny okaz wymagałby wielu lat preparacji. Właśnie dlatego prof. Tomasz Sulej zaproponował, aby proces oczyszczania kości ze skały stał się projektem nauki obywatelskiej, co znacznie przyspieszyło prace.

Do Centrum Nauki Kopernik zgłosiły się setki chętnych, którzy pomagają naukowcom wydobywać kolejne fragmenty szkieletu, etykietować próbki oraz dokumentować postępy prac. To realny wkład w badania naukowe. Dzięki pracy wolontariuszy możliwe będzie znacznie szybsze przygotowanie materiału do analiz i publikacji naukowych.

Uczestnicy mogą przekonać się, jak wygląda codzienna praca badaczy, jak wiele cierpliwości wymaga każde odkrycie i jak często nauka opiera się na współpracy wielu osób reprezentujących różne doświadczenia i kompetencje.

Wspólne odkrywanie przeszłości

Odkrycie mastodonzaura było możliwe nie tylko dzięki pracy naukowców. W działania zaangażowali się także studenci, wolontariusze oraz mieszkańcy Miedar, pomagając podczas wykopalisk, zabezpieczania skamieniałości i jej transportu.

Szczególną rolę odegrała lokalna społeczność, która wspierała naukowców podczas wykopalisk i transportu skamieniałości, udostępniała sprzęt, pomagała rozwiązywać problemy logistyczne. Dzięki temu zaangażowaniu udało się bezpiecznie wydobyć i przewieźć okaz mastodonzaura, a współpraca badaczy z mieszkańcami Miedar stała się przykładem tego, że odkrywanie przeszłości może być wspólnym przedsięwzięciem. Czasem jedno odkrycie potrafi połączyć naukowców, wolontariuszy i lokalną społeczność we wspólnym poszukiwaniu odpowiedzi na pytania sprzed setek milionów lat.

To właśnie ten sposób myślenia o nauce został szczególnie doceniony przez kapitułę Nagrody Specjalnej Przewroty. Prof. Tomasz Sulej od lat pokazuje, że osoby spoza środowiska akademickiego mogą wnosić realny wkład w odkrywanie wiedzy. Realizowane z Centrum Nauki Kopernik projekty nauki obywatelskiej są dowodem na to, że nauka nie jest zamkniętym światem ekspertów, lecz przestrzenią, do której można zaprosić osoby na co dzień nie zajmujące się badaniami paleontologicznymi.

– Mam nadzieję, że ta nagroda przyczyni się także do tego, że znajdziemy czaszkę tego płaza i będziemy mogli dalej ją tutaj oczyszczać. Na razie mamy tylko fragment kręgosłupa i pasa barkowego, ale liczę na to, że odnajdziemy tę czaszkę w Miedarach koło Tarnowskich Gór – we wsi, gdzie nauka obywatelska rozwija się już od wielu lat – i że będziemy kontynuować te badania – powiedział Sulej podczas wydarzenia – Moim marzeniem jest, żeby nasze wspólne wysiłki tutaj, w Centrum Nauki Kopernik, działania edukacyjne, Przewroty i nasze badania doprowadziły do tego, że polskie przyrodoznawstwo stanie się pełnoprawną częścią światowej nauki – dodał naukowiec.

Nagroda za budowanie ciekawości

Nagroda Przewroty powstała, by doceniać odważne i nowatorskie inicjatywy edukacyjne odpowiadające na współczesne wyzwania. Nagroda Specjalna trafia do osób, które współpracują z Centrum Nauki Kopernik i inspirują jego zespół swoją pasją, wiedzą oraz zaangażowaniem w rozwój edukacji.

Podczas gali finałowej podkreślano, że działalność prof. Tomasza Suleja przypomina o czymś fundamentalnym – nauka zaczyna się od ciekawości. Nie od specjalistycznych narzędzi czy skomplikowanych teorii, ale od pytań i chęci zrozumienia świata.

Podobna idea przyświeca także projektowi FunDive, którego uczestnicy wspólnie z naukowcami dokumentują różnorodność grzybów i współtworzą bazę danych wykorzystywaną w badaniach nad bioróżnorodnością. To przedsięwzięcie prowadzone przez dr hab. Julią Pawłowską – współlaureatkę nagrody.

– Julia Pawłowska i Tomasz Sulej byli w Koperniku pionierami nauki obywatelskiej. Oboje pokazali nam, że nauka obywatelska nie jest uproszczoną wersją nauki. Jest nauką otwartą. Taką, która ufa ludziom. I która dzięki temu potrafi zobaczyć więcej. Dziś ta idea stała się trwałą częścią naszego programu – łączymy naukowców ze szkołami, badaczy z uczniami, laboratoria z codziennym doświadczeniem ludzi, którzy chcą współtworzyć wiedzę o świecie – wyjaśniła w laudacji Irena Cieślińska, dyrektor programowa Centrum Nauki Kopernik, przewodnicząca kapituły Nagrody Specjalnej.

Nagroda Specjalna Przewroty jest więc nie tylko docenieniem dorobku prof. Tomasza Suleja. To także uznanie dla idei nauki obywatelskiej – nauki, która zachęca do działania, buduje wspólnotę wokół odkrywania i pokazuje, że wielkie pytania o przeszłość naszej planety mogą być bliskie każdemu z nas.

 Projekt „Nauka ma głos” jest realizowany i finansowany w ramach wspólnego Programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Centrum Nauki Kopernik pod nazwą Nauka dla Ciebie.